dr Artur Górski

Poseł na Sejm RP

Zmagania o Konstytucję 3 Maja – jej treść i znaczenie

Szanowni Państwo! Droga Młodzieży!

Spotkaliście się dziś – w dniu 4 maja – podczas Mszy Św. w intencji Ojczyzny. Pretekstem do wspólnej modlitwy jest wczorajsza rocznica uchwalenia Konstytucji Trzeciego Maja. Jej historia, choć była to nieśmiała próba reform w duchu oświeceniowym, wycisnęła olbrzymie piętno na naszych dziejach.
Gdy ujawniono treść Konstytucji, uaktywniła się wobec niej opozycja skupiona wokół ambasadora rosyjskiego. Podczas sesji izb połączonych 3 maja 1791 r. przekupiony przez Rosjan poseł Jan Suchorzewski wielokrotnie występował przeciwko projektowi i nie chciał dopuścić do jego uchwalenia. Wówczas na szczęście nieskutecznie.
Ustawa Rządowa została uchwalona w nadzwyczajnym trybie, przy zastosowaniu uproszczonej procedury, aby uniemożliwić jej zablokowanie. Następnie król zaprzysiągł Konstytucję na ręce bpa krakowskiego Feliksa Turskiego, po czym wszyscy przeszli do kolegiaty św. Jana, gdzie nastąpiło powtórne zaprzysiężenie Konstytucji jako wyraz sankcji ze strony Kościoła katolickiego. Upamiętnieniem uchwalenia ustawy zasadniczej miał być kościół „najwyższej Opatrzności poświęcony”, który jest obecnie budowany w Wilanowie.
Konstytucja zniosła liberum veto, a także wolną elekcję, przez co utrudnione zostało mieszanie się w nasze sprawy obcym mocarstwom. Wprowadzała we wstępie apostrofę sakralną: „W imię Boga w Trójcy Świętej Jedynego”. Deklarowano wolność wyznań, traktując jednocześnie religię katolicką jako „narodową, panującą”, co odzwierciedlało jej uprzywilejowaną pozycję w życiu publicznym Rzeczypospolitej.
Zakres zmian dotyczący ustroju społecznego był ograniczony. Konstytucja utrzymała ustrój stanowy. Szlachta zachowała swoją dotychczasową pozycję, co odnosiło się odtąd wyłącznie do posesjonatów. Urodzenie połączono z posiadaniem ziemi.
Gruntownie zreformowano ustrój polityczny. Postanowienia Konstytucji, gwarantujące rozległe kompetencje Sejmu, zapewniały dominację władzy ustawodawczej (204 posłów) nad władzą wykonawczą. Utrzymano stanowy charakter dwuizbowego Sejmu.
Konstytucja osłabiła pozycję monarchy w systemie organów państwowych. Król przestał być odrębnym stanem sejmującym, choć nadal zwoływał Sejm. Utrzymał prawo nominacji najwyższych urzędników i stosował prawo łaski. Pozycję króla wzmacniało wprowadzenie dziedziczności tronu w obrębie dynastii wybieranej przez sejm elekcyjny. Po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego tron polski miał objąć elektor saski z dynastii Wettynów i jego potomkowie.
Konstytucja tworzyła rząd centralny pod nazwą Straży Praw pod przewodnictwem króla, która stała na czele całej administracji krajowej. Powstały kolegialne ministerstwa pod nazwą Komisje Wielkie (wspólne dla Korony i Litwy).
O sile Konstytucji stanowi fakt, iż jej przeciwnicy nie zdołali sami jej obalić. Musieli uciekać się do zdrady i paktować z Rosją. To właśnie Targowiczanie, którzy narzekali na rozsiewanie w Konstytucji „zarazków idei demokracji” i ubolewali, że Kojstytucja ogranicza ich przywileje, wezwali absolutystyczną Katarzynę II o pomoc armii rosyjskiej. Rzeczypospolita, będąca w trakcie powolnej odbudowy wojska, nie była w stanie obronić się przed agresją rosyjskiej armii, która stanąwszy pod Warszawą de facto obaliła Konstytucję.
Po przegranej przez Polskę wojnie Sejm grodzieński, zwołany przez Katarzynę II, aktem oblatowanym w Grodnie 23 listopada 1793 roku uznał Sejm Czteroletni za niebyły i uchylił wszystkie ustanowione na nim akty prawne. Wyboru posłów tego Sejmu dokonał na sejmikach poseł rosyjski za pomocą swych agentów elekcyjnych, osłaniając miejsca wyborów oddziałami wojsk carskich. To pozwala lepiej zrozumieć dzisiejsze polskie obawy wobec Rosji. Nie chcemy, by jeszcze kiedykolwiek w naszych dziejach polskich posłów wybierali rosyjscy agenci za aprobatą rosyjskiego ambasadora.
Od chwili uchwalenia Konstytucja 3 V 1791 r. stała się ona symbolem dążeń do odzyskania niepodległości i suwerenności Rzeczypospolitej. Dlatego była tak ważna i czczona w II Rzczypospolitej, szczególnie przez marszałka Józefa Piłsudskiego i polską armię, a także w III Rzeczypospolitej, gdzie Święto Konstytucji Trzeciego Maja obchodzi się oficjalnie od 1990 r. Wiem, że Gimnazjum im. Józefa Piłsudskiego, które dziś uświetni uroczystości pieśnią legionową, także jest wierne pamięci Konstytucji Trzeciego Maja.

Artur Górski
Poseł na Sejm RP