dr Artur Górski

Poseł na Sejm RP

Śladami Lusignanów na Cyprze

Być w Krakowie i nie wejść na Wzgórze Wawelskie, to jak być na Cyprze i nie odnaleźć śladów z czasów wypraw krzyżowych i panowania na wyspie Lusignanów. Mój wakacyjny, dwutygodniowy pobyt w dawnym królestwie frankijskim na Cyprze, w znacznej mierze poświęciłem na zwiedzanie ruin średniowiecznych zamków, tych królewskich i pozostających kiedyś we władaniu zakonów rycerskich. Śladów jest niewiele, a dawne budowle są przeważnie w opłakanym stanie, gdyż były przez wieki systematycznie niszczone przez złowrogą naturę, a także panujących na wyspie po Lusignanach – Wenecjan i Turków, ale i te pozostałe świadczą o dawnej świetności tego królestwa krzyżowców.
Okres Lusignanów na Cyprze, zwany też okresem frankijskim, przypada na lata 1191-1489. Pierwszym władcą tego państwa z rodu Lusignan był Gwidon, były władca Królestwa Jerozolimskiego, który odkupił Cypr od króla Ryszarda Lwie Serce. Władca angielski zajął wyspę w trakcie prowadzonej przez siebie krucjaty, sprzedał ją najpierw templariuszom, ale gdy ci po roku okazali się niewypłacalni, odsprzedał ją swemu wiernemu towarzyszowi broni i przyjacielowi Gwidonowi, by wynagrodzić mu utratę Królestwa Jerozolimskiego. Z kolei ostatnim frankijskim władcą wyspy był Jakub II de Lusignan, który w 1472 r. poślubił Wenecjankę Katarzynę Coranno. Ta zaś po śmierci męża i swego syna, nie chcąc dalej panować na Cyprze, przekazała wyspę swoim rodakom. W okresie 300 lat panowania Lusignanów, którzy wprowadzili na wyspie system feudalny, Cypr był królestwem frankijskiej szlachty, która z zapałem zagospodarowywała swoją nową ojczyznę, wznosząc zamki, gotyckie katedry i inne budowle.
Moje poszukiwania były utrudnione ze względu na podział wyspy na część grecką i pozostającą pod okupacją część turecką. Większość dawnych zamków Lusignanów znajduje się bowiem po stronie tureckiej, na którą nie dotarłem. Do głównych budowli z czasów królestwa frankijskiego po tureckiej stronie linii demarkacyjnej należą katedry: św. Mikołaja w Famaguście, gdzie każdorazowo koronowano Lusignanów na tytularnych królów Królestwa Jerozolimskiego i św. Zofii w Nikozji, która kiedyś była główną świątynią królewską Lusignanów, miejscem ich koronacji na królów Cypru. Miała być ostoją katolicyzmu na wyspie, a obecnie pełni rolę meczetu…
Spośród budowli obronnych na okupowanej części wyspy wyróżniają się zamki: Kantara – zamek rozbudowany przez Lusignanów, a częściowo rozebrany przez Wenecjan, Buffavento i św. Hipariona – dwie, blisko siebie położone twierdze w górach Karpas, z których pozostały ruiny, czy wreszcie zbudowany w 1208 r. zamek w Kyrenii – wykorzystywany przez Lusignanów najpierw jako więzienie, a następnie, ze względu na jego grube i potężne mury, jako główna siedziba rodu.
Zwiedzone przeze mnie w części greckiej twierdze z okresu Lusignanów są znacznie skromniejsze. Swoją wyprawę do czasów średniowiecza rozpocząłem w Pafos, mieście, które za czasów Lusignanów odzyskało swoją dawną świetność. Frankowie wznieśli tam dwie twierdze, które broniły miasta i portu, stanowiącego bardzo często ostatni przystanek dla pielgrzymów udających się do Ziemi Świętej. Pierwsza twierdza, wzniesiona przez Lusignanów w 1391 r. na cyplu portowym, została rozebrana przez Wenecjan, by nie wpadła w ręce wrogów. Na jej gruzach Turcy wznieśli obecną, skromną budowlę obronną.

Turcy wybudowali swoją warownię na gruzach zamku frankijskiego

Z kolei w Nea Pafos Lusignanie zaadoptowali do swoich potrzeb i znacznie rozbudowali pochodzącą z VII w. warownię bizantyjską, zwaną od czterdziestu granitowych kolumn Saranda Kolones. Ta kiedyś dumna twierdza została doszczętnie zniszczona przez trzęsienie ziemi, które nawiedziło Pafos i okoliczne ziemie w 1222 r. Dziś można obejrzeć ruiny, w tym szczątki wspomnianych kolumn, które wciąż jeszcze świadczą o dawnej wspaniałości warowni, pod którą nadal kryją się lochy.

Ruiny zamku Lusignanów w Nea Pafos

Ruiny zamku Lusignanów w Nea Pafos

Podczas wspomnianego trzęsienia ziemi uległa zniszczeniu także tamtejsza katedra, pamiętająca jeszcze czasy przedbizantyjskie. Obok jej ruin Lusignanie wznieśli nową bazylikę, także nie zachowaną do naszych czasów. (Obecny niewielki kościółek – Agia Kiriaki pochodzi z okresu weneckiego.) W przewodniku przeczytałem informację, że „w pobliżu można odnaleźć groby Lusignanów”. Ja tych grobów nie odnalazłem, ale też prawdopodobnie nie chodziło o samych Lusignanów, chowanych przeważnie w Nikozji, a później w Kyrenii, ale o Króla Danii Eryka Dobrego, który zmarł w 1103 r. podczas pielgrzymki do Ziemi Świętej i został pochowany w podziemiach tamtejszej katedry.

Wenecjanie wybudowali kościół na ruinach frankijskiej bazyliki

Wenecjanie wybudowali kościół na ruinach frankijskiej bazyliki

Kolejnym moim celem był zamek w Kolossi, w czasach Lusignanów należący – obok zamku w Gastrii, najstarszej łacińskiej twierdzy na wyspie – do templariuszy, a następnie do joannitów. Ci ostatni w 1291 r. utworzyli w Kolossi swoją wielką komandorię, a gdy w 1309 r. założyli własne państwo na Rodos, Kolossi pozostało ośrodkiem zarządzania ich licznymi cypryjskimi posiadłościami. Pierwotny zamek został zniszczony podczas najazdów Genueńczyków i egipskich mameluków, a obecny trzypoziomowy obronny bastion, górujący nad okolicą, pochodzi z XV w., czyli ostatniego okresu panowania Lusignanów na wyspie. Obok ruin dawnego zamku widnieje dobrze zachowany budynek średniowiecznej cukrowni, w której joannici produkowali cukier z trzciny cukrowej.

Bastion zamku joannitów w Kolossi

Bastion zamku joannitów w Kolossi

Na koniec dotarłem do miasta Limassol. Pierwotna warownia w tym mieście została wybudowana w czasach bizantyjskich, jednak uległa zniszczeniu w trakcie wspomnianego trzęsienia ziemi. To właśnie w tamtejszej zamkowej kaplicy pod wezwaniem św. Jerzego odbył się 12 maja 1191 r. ślub króla Ryszarda Lwie Serce z księżniczką Berengardią. Wtedy też biskup Evreux koronował Ryszarda na króla Cypru, a jego małżonkę na królową Anglii. W Limassol cumowali swe okręty podczas wypraw krzyżowych, dla odpoczynku i uzupełnienia zapasów, dwaj chrześcijańscy władcy: w 1228 r. cesarz Fryderyk II Hohenstauf, a w 1248 r. król Ludwik IX Święty. Obecny niewielki zamek pochodzi z początków XIV w. i został zbudowany przez Lusignanów. Aktualnie mieści się w nim Muzeum Średniowiecznego Cypru, gdzie można oglądać m.in. zbroje używane przez frankijskich rycerzy.

Zamek Lusignanów w Limassol

Zamek Lusignanów w Limassol

Nie dotarłem do Nikozji, gdzie władcy z dynastii Lusignanów wybudowali dla siebie reprezentacyjny zamek. Uczynili z niego stołeczną siedzibę, którą musieli opuścić w 1426 r. pod naporem tureckich mameluków. Zamek ten już nie istnieje. Obecne mury miejskie z jedenastoma bastionami pochodzą z okresu weneckiego, a zatem i tak nie znajdowały się w obszarze moich zainteresowań. Mam nadzieję, że jeszcze kiedyś zdobędę te zamki Lusignanów, które teraz pozostały dla mnie tylko zaznaczonymi punktami na mapie okupowanej części wyspy.

dr Artur Górski